1- GÄ°RÄ°Åz:

31/5/2006 tarihinde kabul edilen 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel SaÄŸlık Sigortası Kanununun[1] geçici 17 nci maddesinde, 30/4/2008 tarihi itibariyle, kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan geriye yönelik beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunanların, Sosyal Güvenlik Kurumunca çıkarılacak tebliÄŸin yayımını izleyen aybaşından itibaren 6 ay içerisinde bu sürelere iliÅŸkin prim borçlarını ödememeleri halinde sigortalılıklarının durdurulacağı hüküm altına alınmıştır. Kanun metninde belirtilen 1479 ve 2926 sayılı Kanunlara tabi sigortalıların, sigortalılık sürelerinin belirlenmesi, durdurulması ve yeniden baÅŸlatılmasına iliÅŸkin tebliÄŸ, 14/1/2009 tarih, 27110 sayılı Resmi Gazete de yayımlanarak yürürlüÄŸe girmiÅŸtir.

Buna göre, 30/4/2008 tarihinden önce beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunan bu kapsamdaki sigortalıların borçlarını ödeme yükümlülükleri 2/2/2009 tarihi itibariyle baÅŸlamakta ve 31/7/2009 tarihinin hafta sonu tatiline rastlaması nedeniyle 3/8/2009 tarihinde sona ermektedir. Anılan tarihler arasında borcun ödenmemesi halinde borcun ödenmediÄŸi süreler sigortalılık niteliÄŸinden sayılmamaktadır.

 Bu baÄŸlamda yazımızın konusu, kendi nam ve hesabına bağımsız çalışanlardan belirli bir süreye iliÅŸkin borcu bulunan mülga 2/9/1971 tarihli 1479 sayılı Kanuna tabi sigortalılar ile ilgili sigortalılığın durdurulmasının dünü bugünü ve yapılacak iÅŸlemlerin usul ve esasları hakkında olacaktır.

2- SÄ°GORTALILIÄzIN DURDURULMASINDA MÜLGA 1479 SAYILI KANUN UYGULAMASI

 Mülga 1479 sayılı Kanuna tabi çalışması bulunan sigortalıların belirli sürelere ait prim borçlarının ödenmemesi halinde sigortalılığın durdurulmasına iliÅŸkin ilk uygulamaya 1987 yılında mülga 1479 sayılı Kanuna, 20/6/1987 tarih 3396 sayılı “1479 Sayılı Esnaf ve Sanatkarlar ve DiÄŸer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Yasasının Bazı Maddelerinin Kaldırılmasına Bir Ek ve Üç Geçici Madde Eklenmesine Dair Kanunun”[2]  18 inci maddesi ile eklenen Ek 19 uncu madde  ile baÅŸlanılmıştır. Maddenin ilk halinde, kayıt ve tescili yapılmasına raÄŸmen kayıt olduÄŸu tarihten itibaren 10 yıl içerisinde hiç prim ödememiÅŸ olanların sigortalılıklarının durdurulacağı ancak, kendileri veya hak sahiplerinin müracaatı halinde müracaat tarihinde yürürlükte olan mevzuat hükümlerine göre iÅŸlem yapılacağı hüküm altına alınmıştır. Bu hüküm 30/6/1987 - 4/10/2000 tarihleri arasında uygulanmıştır.

24/8/2000 tarihli ve 619 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin[3] 34 üncü maddesi ile 1479 sayılı Kanunun ek 19 uncu maddesi deÄŸiÅŸtirilerek, kayıt ve tescil tarihinden itibaren 3 yıl ve daha fazla süreyle hiç prim ödememiÅŸ olanların sigortalılık iÅŸlemlerinin sigortalılık haklarının saklı kalması kaydıyla durdurulacağı hüküm altına alınmış ve bu uygulama 4/10/2000 - 8/8/2001 tarihleri arasında uygulanmıştır.

En son olarak Ek 19 uncu madde de 24/7/2003 tarih, 4956 sayılı “Esnaf ve Sanatkarlar ve DiÄŸer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu Yasasının ve Tarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar Sosyal Sigortalar Yasasının Bazı Maddelerinin DeÄŸiÅŸtirilmesi, Yürürlükten Kaldırılması ve Bu Yasalara Geçici Maddeler Eklenmesi Hakkında Kanunun” [4] 43 üncü maddesi ile deÄŸiÅŸiklik yapılarak bu defa kayıt ve tescil yapılmasına karşın beÅŸ yıl ve daha fazla süreye iliÅŸkin prim borcu bulunanlar ile  beÅŸ yıl ve daha fazla süre prim ödemeyenlerin  sigortalılıkları, prim ödemesi bulunan sigortalının ödediÄŸi primlerin tam olarak karşıladığı  ayın sonu itibariyle, prim ödemesi bulunmayan sigortalının sigortalılığı ise tescil itibariyle sigortalının müracaatına kadar durdurulacağı hüküm altına alınmış olup bu uygulamada 8/8/2001 tarihinden 5510 sayılı Kanunun geçici 17 nci maddesinin yürürlüÄŸe girdiÄŸi 30/4/2008 tarihine kadar uygulanmıştır.

GörüldüÄŸü üzere mülga 1479 sayılı Kanuna tabi sigortalılardan borcunu yasal süresi içerisinde ödemeyenlerin sigortalılıklarının durdurulmasına iliÅŸkin ilk uygulama 1987 yılında baÅŸlamış ve 30/4/2008 tarihine kadar muhtelif zamanlarda mülga ek 19 uncu maddede deÄŸiÅŸiklik yapılarak, genelde sigortalılığın durdurulmasına iliÅŸkin borç süresinde deÄŸiÅŸiklik yapılarak bu kapsamdaki sigortalıların sigortalılıklarının durdurulması cihetine gidilmiÅŸtir. 5510 sayılı Kanunda,  daha önceden ek madde olarak, sürekli uygulanan bu hüküm geçici madde olarak düzenlenmiÅŸ ve  Ek 19 uncu madde paralelinde düzenlenen geçici 17 maddenin bir defaya mahsus olmak üzere  uygulanması hüküm altına alınmıştır. Bu uygulama ile artık BaÄŸ-Kur (4/b) kapsamındaki sigortalıların, prim borcunu ödememeleri halinde, sigortalılık sürelerinin durdurulmasına iliÅŸkin hükümler uygulanmayacak, borçlar, 6183 sayılı Amme Alacakları Tahsili Usulü Hakkında Kanun hükümlerine göre takip ve tahsilâtı yapılacaktır.          

3- SÄ°GORTALILIÄzIN DURDURULMASINA Ä°LÄ°ÅzKÄ°N 5510 SAYILI KANUNUN GEÇÄ°CÄ° 17 NCÄ° MADDESÄ°NÄ°N UYGULAMASININ USUL VE ESASLARI

3.1 Yasal Mevzuat

5510 sayılı Kanunun geçici 17 nci maddesinin birinci fıkrasında  “Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlarla tarımda kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan, 1479 ve 2926 sayılı kanunlara göre tescilleri yapıldığı halde, bu maddenin yürürlük tarihi itibarıyla beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunanların, bu sürelere iliÅŸkin prim borçlarını, prim borçlarının ödenmesine iliÅŸkin Kurumca çıkarılacak genel tebliÄŸin yayımı tarihini takip eden aybaşından itibaren 6 ay içerisinde ödememeleri halinde, prim ödemesi bulunan sigortalıların daha önce ödedikleri primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibarıyla, prim ödemesi bulunmayan sigortalıların ise tescil tarihi itibarıyla sigortalılığı durdurulur. Prim borcuna iliÅŸkin süreler sigortalılık süresi olarak deÄŸerlendirilmez ve bu sürelere iliÅŸkin Kurum alacakları takip edilmeyerek, Kurum alacakları arasında yer verilmez.” Ä°kinci fıkrasında “Ancak, sigortalı ya da hak sahipleri daha sonra müracaatları tarihindeki 80 inci maddenin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanacak borç tutarının tamamını, borcun tebliÄŸ tarihinden itibaren üç ay içinde ödedikleri takdirde, bu süreler sigortalılık süresi olarak deÄŸerlendirilir.”  ve üçüncü fıkrasında “Sigortalılıkları önceki kanunlara göre durdurulanlar için de bu maddenin ikinci fıkrası hükmü uygulanır.” hükmü yer almaktadır.

 Kanun metninde belirtilen tebliÄŸ Sosyal Güvenlik Kurumu BaÅŸkanlığınca hazırlanarak 2009/Ocak ayında Resmi Gazetede yayımlanmış ve borcu bulunan sigortalıların borcunu ödemelerine iliÅŸkin belirtilen 6 aylık sürenin baÅŸlangıç tarihi belli olmuÅŸtur. Kanun metninde “genel tebliÄŸin yayımı tarihini takip eden aybaşından“ ibaresi bulunduÄŸundan uygulama 1/2/2009 tarihinde baÅŸlamıştır.

         3.2  Geçici 17 inci Madde Kapsamsındaki Sigortalılar

1479 ve 2926 sayılı Kanunlara göre tescili yapılanlar, sigortalılığı devam eden sona eren ve 3/8/2009 tarihine kadar 5458 ve 5510 sayılı kanunlara göre yapılandırması bozulanlardan 30/4/2008 tarihi itibariyle beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunan sigortalılar veya bunların hak sahipleri bu kapsamda sayılmışlardır. Bu kapsamdaki sigortalılar, 30/04/2008 tarihi itibariyle beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunup bulunmadığını Sosyal Güvenlik Kurumun web sayfasından öÄŸrenebilmektedirler. Ayrıca Sosyal Güvenlik Ä°l MüdürlüÄŸünden/Sosyal Güvenlik Merkezlerinden de öÄŸrenme imkânları bulunmaktadır. BeÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin borcu bulunmasına karşın Sosyal Güvenlik Kurumunun web sayfasında ismi bulunmayanlar 1/2/2009 ile 3/8/2009 tarihleri arasında Sosyal Güvenlik Kurumunun ilgili ünitesine müracaat ederek,  30/4/2008 tarihi itibariyle beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcunun bulunduÄŸunu belgelerle ispat etmeleri halinde,  bunlarda geçici 17 nci madde hükmünden yararlanabileceklerdir.

3.3 Sigortalılık Sürelerin Durdurulması ve Yeniden Sigortalılıkların BaÅŸlatılması

BeÅŸ yılı aÅŸan sürelere iliÅŸkin prim borçlarının 1/2/2009 -3/8/2009 tarihleri arasında ödenmemesi halinde, prim borcu ödenmeyen süreler sigortalılık süresi olarak deÄŸerlendirilmemektedir. Tescil tarihinden itibaren 3/8/2009 tarihine kadar hiç prim ödemesi bulunmayanların sigortalılığı tescil tarihi itibariyle,  prim ödemesi bulunan sigortalıların daha önce ödedikleri primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibarıyla sigortalılığı durdurulmaktadır. Sigortalı 1/5/2008 – 3/8/2009 tarihleri arasında, 30/4/2008 tarihinden önceki prim borçları için bir ödeme yapmış ise ödenen bu prim tutarları da dikkate alınarak primlerin tam olarak karşıladığı ayın sonu itibariyle sigortalılık süresi belirlenmekte ve belirlenen bu tarih itibariyle sigortalıların sigortalılıkları durdurulmaktadır.  Prim borcuna iliÅŸkin süreler tekrar ihya edilmediÄŸi müddetçe sigortalılık süresi olarak deÄŸerlendirilmemektedir. Ayrıca sigortalılık olarak deÄŸerlendirilmeyen bu sürelere iliÅŸkin prim borçları için herhangi bir takip yapılmamaktadır.

Örnek 1- 1/1/2000 tarihi itibariyle 1479 sayılı kanun kapsamında sigortalılığı baÅŸlayan ve  tebliÄŸin yürürlüÄŸe girdiÄŸi ayı takip eden ay başından itibaren 6 ayın sonuna kadar (3/8/2009 tarihine kadar)  hiçbir prim ödemesi bulunmayan sigortalının sigortalılığı 3/8/2009 tarihinden sonra  tescil tarihi olan 1/1/2000 tarihi itibariyle Sosyal Güvenlik Kurumunca  durdurulacaktır.

Örnek 2- Sigortalının tescil tarihi ile 30/4/2008 tarihi arasında 80 ay prim borcu bulunduÄŸu ve 6 aylık sürenin dolduÄŸu 3/8/2009 tarihine kadarda kısmi prim ödemlerinin bulunduÄŸu ve bu ödemelerinde 10 ayı karşıladığı varsayıldığında, kalan borç 70 aylık bir tutar olacaktır. Bu borç tutarının, beÅŸ yılı aÅŸan bir borç olması nedeniyle borçlu sigortalının sigortalılığı, ödenen primlerin karşıladığı ayın sonu itibariyle durdurulması gerekmektedir. ÖrneÄŸimizde borçlu sigortalının ödediÄŸi kısmi prim ödemelerinin 30 ayı karşıladığı varsayıldığında, sigortalının beÅŸ yılı aÅŸkın bir borcu bulunmaması nedeniyle sigortalılık kesintisiz devam etmekte olup  sigortalının  durdurma talebi olsa bile kabul edilmemektedir. 

Sigortalılık süresinin durdurulmasın da genel kural  sigortalının 3/8/2009 tarihine kadar ödemede bulunmamasıdır. Ancak sigortalı  beÅŸ yılı aÅŸan prim borcunu ödemeyeceÄŸini ileri sürerek sigortalılıklarının durdurulmasını yazılı olarak  baÄŸlı bulunduÄŸu Sosyal Güvenlik Kurumuna  bildirirse  altı aylık sürenin sonu beklemeksizin sigortalılıkları durdurulmaktadır. Geçici 17 nci maddenin uygulanmaya baÅŸlaması,  beÅŸ yılı aÅŸan  prim borcu bulunan sigortalıların yakından takip ettiÄŸi bir husus olmakla birlikte bu maddenin uygulamaya baÅŸlamasını en fazla isteyenler hak sahipleri idi. Hak sahipleri, prim ödeme gün ÅŸartı ile sigortalılık süresi ÅŸartının yerine getirilmesine  karşın ölen sigortalının prim borçlarından dolayı ölüm aylığı alamamakta idiler. Bu maddenin uygulanması ile daha önceden prim borçları hariç diÄŸer ÅŸartları taşımalarına karşın ölüm aylığı alamayanlar 1/2/2009 tarihinden itibaren Sosyal Güvenlik Kurumuna ödemede bulunmayacağını yazılı beyan ederek; ölüm aylığı için gerekli  prim ödeme gün sayısında eksik olanlar eksik gün kadar ödeme yaptıktan sonra geri kalan sigortalılık süresini durdurarak ölüm aylığından yararlanabileceklerdir.

Sigortalılıkları  geçici 17 nci madde gereÄŸi durdurulanlardan 1479 ve 2926 sayılı kanunlara tabi çalışmaları (vergi mükellefiyetleri) 30/4/2008 tarihinden sonrada devam ediyorsa yani sigortalılık niteliÄŸi  anılan tarihten önce veya anılan tarihte sona ermemiÅŸ ise yapmış olduÄŸu faaliyet devam ediyorsa sigortalılık ile ilgili hak ve yükümlülükler  1/5/2008 tarihi itibariyle baÅŸlamaktadır. 5362 sayılı Esnaf ve Sanatkarlar Meslek KuruluÅŸları Kanununun geçici 3 üncü maddesinin dördüncü fıkrası gereÄŸi sigortalılıkları devam edenler ile 5174 sayılı Türkiye Odalar ve Borsalar BirliÄŸi Kanununa göre kurulan Ticaret ve Sanayi Odaları veya kanunla kurulu diÄŸer meslek kuruluÅŸları üye kayıtlarına göre sigortalılıkları devam edenlerin geçici 17 nci maddeye göre sigortalılıklarının durdurulmasından sonra vergi mükellefiyetinin bulunmaması halinde 1/5/2008 tarihinde yeniden sigortalılıkları baÅŸlatılmamaktadır.

3.4 Durdurulan Sigortalılığın İhya Edilmesi;

Geçici 17 nci madde gereÄŸince 30/4/2008 tarihi itibariyle beÅŸ yılı aÅŸan süreye iliÅŸkin prim borcu bulunanlardan, sigortalılıklarının durdurulmasını talep edenler ile 3/8/2009 tarihine kadar talepte bulunmayan ve sigortalılıkları Sosyal Güvenlik Kurumunca resen durdurulanların kendileri ya da hak sahiplerinin bu tarihten (3/8/2009) sonra talepte bulunmaları halinde müracaat tarihindeki 5510 sayılı Kanunun 80 inci maddesinin ikinci fıkrasına göre belirlenecek prime esas kazanç tutarı üzerinden hesaplanacak borç tutarının tamamını, borcun tebliÄŸ tarihinden itibaren üç ay içinde ödemeleri halinde bu süreler sigortalılık süresi olarak deÄŸerlendirilmektedir.

4-SONUÇ:

5510 sayılı Kanunun geçici 17 nci maddesinde belirtilen 6 aylık süre Sosyal Güvenlik Kurumunca çıkarılacak tebliÄŸe baÄŸlanmıştı. Nihayet 1479 ve 2926 sayılı kanun kapsamında sigortalı ve hak sahibi olanların beklediÄŸi tebliÄŸ 2009/Ocak ayında resmi gazetede yayımlanarak 6 aylık süreç 2009/Åzubat ayı itibariyle  baÅŸlamış oldu. Geçici 17  inci madde kapsamında olan sigortalılar 2/2/2009 – 3/8/2009 tarihleri arasında prim borçlarını ödememeleri halinde yazımızda belirttiÄŸimiz usul ve esaslar dahilinde Sosyal Güvenlik Kurumunca sigortalılıkları durdurulacaktır. Sigortalı ve hak sahipleri de bu sürenin sonunu beklemeden yazılı müracaatta bulunarak sigortalılıklarını durdurabilmektedirler. Ayrıca durdurulan  sigortalılıklar belirli usul ve esaslar dahilinde tekrar ihya edilebilmektedir.