A. GiriÅŸ:

Sigortalıların sigortalılıklarının baÅŸlaması gibi bitiÅŸinin de belli bir düzene göre bildirilmesi gerekiyor. Hizmet akdine dayalı çalışmalarına baÄŸlı olarak bildirimleri farklı olan 4/a sigortalılarının (dünün SSK sigortalılarının) olduÄŸu gibi 5510 sayılı Kanununa göre 4/b sigortalıları olarak adlandırılan dünün BaÄŸ-Kur sigortalılarının sigortalılık sona eriÅŸ esaslarıyla bildirimlerinin de ayrı bir düzene göre yürütülmesi gerekmektedir.

Bahse konu 4/b sigortalılarının sigortalılıklarının bahse konu faaliyetlerine son verdikleri tarih itibari ile sona erdirilmesi gerekmektedir.

1 Ekim 2008’de baÅŸlayan yeni dönem öncesinde 1479 sayılı Kanunla sigortalılığın sona ermesi sigortalıların ilgili kurumlardan alacakları onaylı belgelerin BaÄŸ-Kur’a ibrazı ile yapılmakta iken söz konusu yükümlülük 5510 sayılı Kanunla bunları bildiren kurumlara ya da ÅŸirket yetkililerine verilmiÅŸ bulunmaktadır. Ancak bildirim için öncelikle bu sigortalılıkların kaynaklanma türüne göre nasıl sona ermiÅŸ olacağının vurgulanmasında fayda bulunmaktadır.

B. Gelir Vergisi Mükellefi Olanların Sigortalılıklarının Sona Ermesi

Yeni dönemde 4/b sigortalısı sayılanlardan ticari kazanç veya serbest meslek kazancı sebebiyle gerçek veya basit usulde gelir vergisi mükellefi olanların sigortalılıkları mükellefiyetlerini gerektiren faaliyetlerine son verdikleri tarihte sona ermiÅŸ olacaktır ve bu tarihin ilgili vergi dairelerince ve sigortalılarca on gün içinde sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi ile SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. ÖrneÄŸin gerçek usulde vergi mükellefiyetine istinaden sigortalılığı baÅŸlatılan vergi mükellefiyeti 11.05.2009 tarihinde sona eren sigortalının sigortalılığının sona ermesine iliÅŸkin iÅŸten ayrılış bildirgesinin vergi dairesince 20.05.2009 tarihine kadar SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir

C. Gelir Vergisinden Muaf Olanların Sigortalılıklarının Sona Ermesi

Bu tür 4/b sigortalılarının sigortalılıkları esnaf ve sanatkâr sicil müdürlüklerindeki kayıtlarının silindiÄŸi tarihte sona ermiÅŸ olmakta ve bu tarihin esnaf ve sanatkâr sicil müdürlüklerince ve sigortalılarca on gün içinde sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi ile SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. ÖrneÄŸin gelir vergisinden muaf faaliyetinden kaynaklanan 4/b sigortalısının 08.05.2009 tarihinde esnaf ve sanatkar sicilindeki kaydı silinmesi durumunda en geç 14.05.2009 tarihine kadar Esnaf ve Sanatkar Sicil MüdürlüÄŸü’nce sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesinin SGK’ya verilmiÅŸ olması gerekmektedir.

Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışanlardan gelir vergisinden muaf olup, esnaf ve sanatkâr siciline kayıtlı olanlardan, aylık faaliyet gelirlerinden bu faaliyetine iliÅŸkin masraflar düÅŸüldükten sonra kalan tutarı, prime esas günlük kazanç alt sınırının otuz katından az olduÄŸunu esnaf ve sanatkarlar odaları birliklerinden alacakları ‘Sigortalı Muafiyet Belgesi”[1] ile belgeleyerek on gün içinde SGK’ya intikal ettirenlerin sigortalılıkları belgenin düzenlediÄŸi tarihten, bu süreyi geçirenlerin sigortalılıkları ise belgenin SGK kayıtlarına intikal ettiÄŸi tarihten itibaren sona erecek ve bu tarihin de sigortalılarca SGK’ya bildirilmesi gerekecektir.

01.08.2004 tarihinde gelir vergisinden muaf faaliyeti nedeniyle sigortalılığı baÅŸlatılan sigortalı A’nın 20.01.2009 tarihinde Esnaf ve Sanatkârlar Odaları BirliÄŸince düzenlenerek onanan ve SGK kayıtlarına 29.01.2008 tarihinde intikal eden muafiyet belgesinde aylık faaliyet gelirlerinin 666 TL’ den az olduÄŸu saptanması durumunda bu kiÅŸinin sigortalılığı 29.01.2009 tarihi itibariyle sona erdirilmesi gerekmektedir. Oysa bu sigortalının sigortalı muafiyet belgesinin 16.02.2009 tarihinde SGK kayıtlarına intikal ettirmesi halinde A’nın sigortalılığı 16.02.2009 tarihi itibariyle sona erdirilecektir.

Bundan maada gelir vergisinden muaf olan sigortalıların, sigortalılıkları devam ederken hizmet akdine dayalı çalışmalarıyla 4/a sigortalılıklarının (SSK) baÅŸlaması halinde 4/b sigortalılıkları sona erecek ve bu tarihin sigortalılarca on gün içinde SGK’ya iÅŸten ayrılış bildirgesi ile bildirilmesi gerekecektir.

D. Åzirket Ortaklarının Sigortalıklarının Sona Ermesi

Eski dönemde BaÄŸ-Kur sigortalılığı, yeni dönemde 4/b sigortalılığı kapsamında sayılan ÅŸirket ortaklıklarının sigortalılıklarının bitiÅŸi ve buna iliÅŸkin yükümlülükler ÅŸirket ortaklıklarının türüyle direkt ilgili bulunmaktadır. Buna göre;

1. Kolektif ÅŸirket, adi komandit ÅŸirketlerin komandite (Komandit ÅŸirkette sınırsız sorumlu olan ortak) ve komanditer (Komandit ÅŸirkette ancak kendi koyduÄŸu para kadar sorumlu olan ortak) ortakları ile donatma iÅŸtiraki ortaklarının sigortalılıkları vergi mükellefiyetlerinin bittiÄŸi tarihte sona ermekte bu tarihin vergi dairelerince ve sigortalılarca 10 gün içinde iÅŸten ayrılma bildirgesiyle beraber SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

    

2. Anonim ÅŸirketlerin yönetim kurulu üyesi olan ortaklarının sigortalılıkları bu görevlerinin bittiÄŸi tarihte sona ermiÅŸ olmakta ve bu tarihin ÅŸirket yetkililerince ve sigortalılarca 10 gün içinde iÅŸten ayrılma bildirgesiyle beraber SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

    

3. Limitet ÅŸirket, sermayesi paylara bölünmüÅŸ komandit ÅŸirketlerin komandite ortaklarının sigortalılıkları hisse devrine iliÅŸkin alınan ortaklar kurulu kararı ile hissenin devrine iliÅŸkin düzenlenen noter devir sözleÅŸmesinin ve devrin pay defterine iÅŸlendiÄŸi sayfanın birer suretlerinin birlikte ibraz edilmesi veya hisse devri ticaret sicil memurluÄŸuna tescil edilmiÅŸ ise ticaret sicil gazetesinde ilan edildiÄŸi nüshasının ibraz edilmesi kaydıyla ortaklar kurulu karar tarihi itibariyle sona ermekte, bu tarihin de sigortalılar ve ÅŸirket yetkililerince on gün içinde iÅŸten ayrılış bildirgesiyle SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

    

4. Ä°flâsın açılmasına mahkemece karar verilen ÅŸirket ortaklarının sigortalılıkları, sigortalının talebi halinde mahkemenin karar tarihinde, sigortalının talebinin olmaması halinde ise mahkemece iflâsın kapatılmasına karar verildiÄŸi tarihte sona ermekte, bu tarihin sigortalılar ve ÅŸirket yetkililerince, 10 gün içinde iÅŸten ayrılış bildirgesiyle SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. ÖrneÄŸin ifl â sına 20/05/2009 tarihinde mahkemece karar verilen bir limitet ÅŸirketin için söz konusu mahkeme kararının ÅŸirket ortağı sigortalı tarafından 29/05/2009 tarihinde SGK’ya sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi ile intikal ettirilmesi durumunda bu kiÅŸinin sigortalılığının 20/05/2009 tarihi itibariyle sona erdirilmesi gerekmektedir.

    

5. Tasfiyenin açılmasına mahkemece karar verilen ÅŸirket ortaklarının sigortalılıkları, sigortalının talebi halinde mahkemenin karar tarihinde sona ermekte ve bu sona eriÅŸ tarihinin  sigortalının talebi olması halinde sigortalı tarafından 10gün içinde ayrılış bildirgesiyle birlikte SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. Sigortalının talebinin olmaması halindeyse tasfiye kurulu kararının ticaret sicil memurluÄŸunca tescil edildiÄŸi tarihte sona ermekte ve bu tarihin de ticaret sicil memurluÄŸunca ve sigortalılarca, on gün içinde iÅŸten ayrılış bildirgesiyle SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. ÖrneÄŸin s ermayesi paylara bölünmüÅŸ komandit ÅŸirketi hakkında mahkemece 05.06.2009 tarihinde tasfiyesinin açılmasına karar verilmiÅŸ ve bu karar 12.06.2009 tarihinde SGK kayıtlarına intikal ettirilmiÅŸ ise ÅŸirketin komandite ortağı sigortalı kiÅŸi sigortalılığının sona erdirmesi talebinde bulunması halinde sigortalılığı 05.06.2009 tarihinde sona erdirilmektedir. Buna karşın sigortalının talepte bulunmaması ve ÅŸirketin tasfiye kurulunca tasfiye iÅŸlemi sonuçlandırılarak ticaret sicil memurluÄŸuna 25.11.2009 tarihinde tescil ettirmiÅŸ olması durumunda bu kiÅŸinin sigortalılığının 25.11.2009 tarihi itibariyle sona erdirilmesi gerekmektedir.

    

6. Åzirketin tasfiyesine ortaklar kurulu tarafından karar verilmesi de mümkün bulunmaktadır. Bu durumda ÅŸirket ortaklarının sigortalılıkları; sigortalının talebi halinde tasfiyenin baÅŸlanmasına karar verildiÄŸi tarihte, sigortalının talebinin olmaması halindeyse tasfiyenin sonuçlandığına iliÅŸkin tasfiye kurulu kararının ticaret sicil memurluÄŸuna tescil edildiÄŸi tarihte sona ermiÅŸ olacaktır. Bu tarihlerin sigortalılarca ve ticaret sicil memurluklarınca 10 gün içinde iÅŸten ayrılış bildirgesiyle SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

    

7. Münfesih duruma düÅŸen ÅŸirketlerin ortaklarının sigortalılıkları, sigortalının talebi halinde ÅŸirketin münfesih duruma düÅŸtüÄŸü tarih itibariyle sona ermekte ve bu tarihin sigortalılarca; sigortalının talebinin olmaması halinde münfesih duruma düÅŸen ÅŸirketin tasfiyesinin sonuçlandığına dair tasfiye kurulu kararının ticaret sicil memurluÄŸuna tescil edildiÄŸi tarihte sona ermekte ve bu tarihin de sigortalılarca ve ticaret sicil memurluklarınca, 10 gün içinde iÅŸten ayrılış bildirgesiyle SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

    

8.      Mahkeme kararı ile iflâsın, tasfiyenin açılmasına, ortaklar kurulu kararı ile tasfiyenin baÅŸlamasına veya münfesih duruma düÅŸmesine karar verilen, anonim ÅŸirketler (Yönetim kurulu üyesi olan ortakları), sermayesi paylara bölünmüÅŸ komandit ÅŸirketler (Komandite ortakları), diÄŸer ÅŸirket ve donatma iÅŸtiraklerinin ise tüm ortaklarından 4/a sigortalısı olarak çalışmaya baÅŸlayanların sigortalılıkları, çalışmaya baÅŸladıkları tarihte sona ermekte ve bu tarihin de sigortalılarca iÅŸten ayrılış bildirgesi ile SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

9. Åzirket ortaklarının ortağı oldukları ÅŸirketin mahkeme kararı ile iflâsın açılmasına tasfiyesine baÅŸlanılmasına ortaklar kurulu kararı ile tasfiyesine baÅŸlanılmasına veya münfesih duruma düÅŸtükleri tarih itibariyle talepleri halinde sigortalılıklarının sona ermesi ile ilgili hüküm 01/10/2008 tarihinden itibaren uygulamaya konulduÄŸundan bu tarihten önce ÅŸirket ortağı olmaları nedeniyle sigortalılıkları baÅŸlayan ancak ortağı oldukları ÅŸirketin mahkeme kararı ile iflâsın açılmasına, tasfiyesine baÅŸlanılmasına veya münfesih duruma düÅŸmesine karar verildiÄŸi halde bu iÅŸlemleri 01/10/2008 tarihinden sonra da sonuçlanmayan ÅŸirketlerin ortaklarının talebi halinde de yukarıda belirtilen esaslar dahilinde iÅŸlem yapılabilecektir.

    

E. Köy ve Mahalle Muhtarlarının Sigortalığının Sona Ermesi

Köy ve mahalle muhtarlarının sigortalılıkları muhtarlık görevinin bittiÄŸi tarihte sona ermekte ve bu tarihin il veya ilçe mülki amirliklerince ve sigortalılarca 10 gün içinde sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi ile SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir. Köy ve mahalle muhtarlarından (4/b sigortalılığı kapsamında gelir vergisi mükellefi olanlar hariç), aynı zamanda iÅŸ sözleÅŸmesi ile çalışmaya baÅŸlayanların sigortalılıkları çalışmaya baÅŸladıkları tarihte sona ermekte ve bu tarihin sigortalılarca 10 gün içinde sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi ile SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

Muhtarlık görevlerine seçilmeyenler veya ayrılanların sigortalılıkları bu görevlerinin sona erdiÄŸi tarih itibariyle  sona erdirilmektedir.

F. Tarımsal Faaliyette Bulunanların Sigortalılıklarının Sona Ermesi

Tarımsal faaliyette bulunmaları nedeniyle 4/b sigortalısı olanların bu sigortalılıkları, tarımsal faaliyetin sona erdiÄŸi tarihten veya yıllık tarımsal faaliyet gelirlerinden, bu faaliyete iliÅŸkin masraflar düÅŸüldükten sonra kalan tutarın aylık ortalamasının, prime esas günlük kazanç alt sınırının halen (666 TL) geçici 16 ncı madde hükmü esas alınmak suretiyle (2009 yılı için yüzde 16 izleyen yıllar için 30’u aÅŸmamak üzere her yıl 1’er puan artırılarak) belirlenecek oran üzerinden  ziraat odalarından, ziraat odalarının bulunmadığı yerlerde ise tarım il/ilçe müdürlüklerinden alacakları “Sigortalılık Muafiyet Belgesi”nin on gün içinde SGK’ya intikal ettirilmesi halinde belgenin düzenlendiÄŸi tarihten, bu sürenin geçirilmesi halinde ise belgenin SGK’ya intikal ettirildiÄŸi tarihten itibaren sona erecektir. ÖrneÄŸin zirai faaliyeti nedeniyle 01.10.2008 tarihinden itibaren sigortalı olan sigortalı kiÅŸi ziraat odasınca 22.05.2009 tarihinde düzenlenen sigortalılık muafiyet belgesi ile 333 TL’nin altında aylık kazancı olduÄŸunu 25.12.2009 tarihinde SGK’ya bildirdiÄŸi takdirde bu kiÅŸinin sigortalılığı 22.05.2009 tarihi itibariyle sona erdirilecektir.

01.10.2008 tarihinden önce 2926 sayılı Kanuna göre sigortalılıkları baÅŸlatılanlardan ziraat odası kaydı bulunmayanların sigortalıklarının sona ermesinde, tescilde esas alınan kayıtlara göre sigortalılık sona erdirilmektedir.   

G. Jokey ve Antrenörlerin Sigortalılığının Sona Ermesi

6132 sayılı Kanuna tabi jokey ve antrenörlerden lisansları yenilenmeyenlerin sigortalılıkları lisanslı oldukları yılın sonu itibariyle sona ermekte ve bu tarihin Türkiye Jokey Kulübü ve sigortalılarca on gün içinde SGK’ya bildirilmesi gerekmektedir.

H. Sigortalı İşten Ayrılış Bildirgesinin Verilmesi

4/b sigortalılarından sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesini kağıt ortamında verenler için, sigortalılığın sona ermesini izleyen 10 gün içinde sigortalı iÅŸten ayrılış bildirgesi iki nüsha düzenlenmelidir. Bu nüshalardan birinin düzenleyen kuruluÅŸta kalması ve diÄŸerinin de ilgili üniteye gönderilmesi gerekmektedir. 4/b sigortalısına, sigortalılığının sona ermiÅŸ olduÄŸu ilgili ünite tarafından yazı ile bildirilmelidir.

Ä°. Sonuç

Üç büyük kurum mevzuatını birleÅŸtiren 5510 sayılı Kanun bu üç baÅŸlılığı zaman içinde eriteceÄŸi iddiasını taşımaktadır. Sigortalı-Kurum anlaÅŸmazlıklarına en çok neden olan BaÄŸ-Kur sigortalılığını da içine alan 5510 sayılı SSGSS Kanunu eski adıyla BaÄŸ-Kur yeni adıyla 4/b sigortalılığına kaynak oluÅŸturan bağımsız çalışma türlerini de sigortalılık baÅŸlangıç ve bitiÅŸlerine esas olma yönünden düzenleme amacını gütmektedir. 1971’den 2008’e kadar birçok kereler sigortalı olma esasları deÄŸiÅŸen BaÄŸ-Kur sigortalılığının ışığında özellikle ÅŸirket ortaklıklarından kaynaklanan ihtilafları da ayrıntılı düzenlemesiyle ortaya koymaya çalışmaktadır. Sigortalılığın sona erme yükümlülüÄŸünü de ortaya koyan yeni kanun jokey ve at antrenörlerini de zorunlu sigortalılık kapsamına almaktadır. Tarımsal faaliyetlerden kaynaklanan 4/b sigortalılığına da düzenleme getiren yeni kanun bu kapsamdakilere tedrici olarak az primle çok gün kazanma hakkını tanıması da olumlu bir hak olarak nitelendirilebilir.