1. GiriÅŸ:

Tüm çaÄŸdaÅŸ dünyada olduÄŸu gibi eÅŸyanın tabiatına baÄŸlı olarak çalışanların da elbette bir dinlenme hakları bulunmaktadır. ÇeÅŸitli yasal düzenlemelerle kayıt ve koruma altına alınan bu hakkın kullanımı hem iÅŸçi hem de iÅŸveren için zorlayıcı hükümlerle donatılmıştır. Memurlar için ayrı izin hakkı düzenlenmiÅŸ olduÄŸu gibi ülkemizde geçerli Ä°ÅŸ Kanunu, Basın-Ä°ÅŸ Kanunu ve Deniz Ä°ÅŸ Kanunu gibi farklı iÅŸ kanunları kapsamında da ayrı ayrı tanzim edilmiÅŸ bulunmaktadır.

2. Sorular BaÄŸlamında Çalışanların Yıllık Ä°zin Hakları

2.1. Ä°ÅŸ Kanununa Tabi Çalışanların yıllık izin süresi ne kadardır?

4857 sayılı Ä°ÅŸ Kanununa tabi çalışanların yıllık izin süresi çalışma süresiyle orantılı olarak belirlenmiÅŸtir. Ä°ÅŸçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, hizmet süresi;

             a) Bir yıldan beÅŸ yıla kadar (beÅŸ yıl dahil) olanlara 14 günden,

             b) BeÅŸ yıldan fazla onbeÅŸ yıldan az olanlara 20 günden,

             c) OnbeÅŸ yıl (dahil) ve daha fazla olanlara 26 günden,

az olamaz.

Toplu iÅŸ sözleÅŸmeleriyle bu miktarlardan daha fazla süre belirlenebilir.

Bir yıldan az süreler için yıllık izin hakkı yoktur.

18 yaşından küçük çocuklarla 50 ve daha yukarı yaÅŸtaki çalışanlara 20 günden az yıllık izin verilemez.

Yıllık ücretli izinleri iÅŸyerinin kurulu bulunduÄŸu yerden baÅŸka bir yerde geçirecek olanlara istemde bulunmaları ve bu hususu belgelemeleri koÅŸulu ile gidiÅŸ ve dönüÅŸlerinde yolda geçecek süreleri karşılamak üzere iÅŸveren toplam dört güne kadar ücretsiz izin vermek zorundadır.

2.2. Yıllık izin süresi ne zaman 20 güne çıkar?

24 Nisan 2003 tarihinde iÅŸe giren bir çalışan ilk yıllık iznini 24.04.2004-23.04.2005 tarihleri arasında 14 gün olarak kullanmalıdır. Bu çalışan 24.04.2008 – 23.04.2009 tarihleri arasında hak kazandığı iznini ise 24.04.2009 – 23.04.2010 arasında 20 gün olarak kullanmalıdır.

Yıllık izin sürelerine esas izin kıdem süreleri çalışmaya ara verilmediÄŸi yahut çalışılmış gibi sayılan süreler kapsamında geçtiÄŸi sürece iÅŸlemeye devam eder. Ancak bunlar dışındaki süreler izin kıdemini öteleyici, bir baÅŸka deyiÅŸle bir sonraki yıllık izni hak etme süresini daha geç elde etmeye neden olucu rol oynarlar.

Bir de hizmet süresi ne olursa olsun 50 ve daha yukarı yaÅŸtaki iÅŸçilerin yıllık ücretli izin süresi 20 gün olarak uygulanır. 18 ve daha küçük yaÅŸtaki iÅŸçiler de 20 günden daha az yıllık ücretli izin süresi verilemez.

2.3. Yıllık izinde çalışılmış gibi sayılan haller nelerdir?

AÅŸağıdaki süreler yıllık ücretli izin hakkının hesabında çalışılmış gibi sayılır:

             a) Ä°ÅŸçinin uÄŸradığı kaza veya tutulduÄŸu hastalıktan ötürü iÅŸine gidemediÄŸi günler (Ancak, 25 inci maddenin (I) numaralı bendinin (b) alt bendinde öngörülen süreden fazlası sayılmaz.).

             b) Kadın iÅŸçilerin 74 üncü madde gereÄŸince doÄŸumdan önce ve sonra çalıştırılmadıkları günler.

             c) Ä°ÅŸçinin muvazzaf askerlik hizmeti dışında manevra veya herhangi bir kanundan dolayı ödevlendirilmesi sırasında iÅŸine gidemediÄŸi günler (Bu sürenin yılda 90 günden fazlası sayılmaz.).

              d) Çalışmakta olduÄŸu iÅŸyerinde zorlayıcı sebepler yüzünden iÅŸin aralıksız bir haftadan çok tatil edilmesi sonucu olarak iÅŸçinin çalışmadan geçirdiÄŸi zamanın onbeÅŸ günü (iÅŸçinin yeniden iÅŸe baÅŸlaması ÅŸartıyla).

             e) Hafta tatili, ulusal bayram, genel tatil günleri.

             f) 3153 sayılı Kanuna dayanılarak çıkarılan tüzüÄŸe göre röntgen muayenehanelerinde çalışanlara pazardan baÅŸka verilmesi gereken yarım günlük izinler.

             g) Ä°ÅŸçilerin arabuluculuk toplantılarına katılmaları, hakem kurullarında bulunmaları, bu kurullarda iÅŸçi temsilciliÄŸi görevlerini yapmaları, çalışma hayatı ile ilgili mevzuata göre kurulan meclis, kurul, komisyon ve toplantılara yahut iÅŸçilik konuları ile ilgili uluslararası kuruluÅŸların konferans, kongre veya kurullarına iÅŸçi veya sendika temsilcisi olarak katılması sebebiyle iÅŸlerine devam edemedikleri günler.

             h) Ä°ÅŸçilerin evlenmelerinde üç güne kadar, ana veya babalarının, eÅŸlerinin, kardeÅŸ veya çocuklarının ölümünde üç güne kadar verilecek izinler.

             i) Ä°ÅŸveren tarafından verilen diÄŸer izinler ile kısa çalışma süreleri.

             j) Bu Kanunun uygulanması sonucu olarak iÅŸçiye verilmiÅŸ bulunan yıllık ücretli izin süresi.

              k) Madenlerde, taÅŸocaklarında yahut her ne ÅŸekilde olursa olsun yeraltında veya su altında çalışılacak iÅŸlerde iÅŸçilerin kuyulara, dehlizlere veya asıl çalışma yerlerine inmeleri veya girmeleri ve bu yerlerden  çıkmaları için gereken süreler.

             l) Ä°ÅŸçilerin iÅŸveren tarafından iÅŸyerlerinden baÅŸka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmeleri halinde yolda geçen süreler.

             m) Ä°ÅŸçinin iÅŸinde ve her an iÅŸ görmeye hazır bir halde bulunmakla beraber çalıştırılmaksızın ve çıkacak iÅŸi bekleyerek boÅŸ geçirdiÄŸi süreler.

             n) Ä°ÅŸçinin iÅŸveren tarafından baÅŸka bir yere gönderilmesi veya iÅŸveren evinde veya bürosunda yahut iÅŸverenle ilgili herhangi bir yerde meÅŸgul edilmesi suretiyle asıl iÅŸini yapmaksızın geçirdiÄŸi süreler.

             o) Çocuk emziren kadın iÅŸçilerin çocuklarına süt vermeleri için belirtilecek süreler.

             p) Demiryolları, karayolları ve köprülerin yapılması, korunması ya da onarım ve tadili gibi, iÅŸçilerin yerleÅŸim yerlerinden uzak bir mesafede bulunan iÅŸyerlerine hep birlikte getirilip götürülmeleri gereken her türlü iÅŸlerde bunların toplu ve düzenli bir ÅŸekilde götürülüp getirilmeleri esnasında geçen süreler.

2.4. Yıllık izin süreleri en fazla kaça bölünebilir?

Yıllık izin süreleri bir bölümü 10 günden az olmamak üzere en fazla üçe bölünebilir. Buradaki bir bölümü ifadesi hiçbir bölümü anlamında deÄŸildir. Yani yalnızca bir bölümü 10 günden az olmamak üzere örneÄŸin 14 günlük bir izin süresi bile 10+2+2 olmak üzere üçe bölünebilir. Amaç çalışanın hiç olmazsa bir defa arka arkaya 10 çalışmadan dinlenmesini saÄŸlamaktır.

Yıllık ücretli izin iÅŸveren tarafından bölünemez.

2.5. Yıllık iznin kullanımı nasıl olmalıdır?

Yıllık izne çıkan iÅŸçiye ücreti peÅŸin ödenir ve yıllık ücretli izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz. Ä°zne çıkan iÅŸçilere iliÅŸkin olarak söz konusu aya ait izin bordrosuna yıllık izne çıktığına dair kayıt düÅŸülmelidir

2.6. Yıllık izin karşılıklı anlaşma ile kullanılmayabilir mi?

Yıllık iznin kullanımını çalışan ve iÅŸveren anlaÅŸsalar bile kullanımından feragat edemezler. Bu kural hem 4857 sayılı Ä°ÅŸ Kanununa, hem 5953 sayılı Basın Ä°ÅŸ Kanununa hem de 854 sayılı Deniz Ä°ÅŸ Kanununa tabi çalışanların hepsi iÅŸçin de geçerlidir.

Hatta 4857 sayılı Ä°ÅŸ Kanununa göre çalışanın yıllık izinde baÅŸka bir iÅŸyerinde çalıştığının tespiti halinde iÅŸveren ödediÄŸi yıllık izin ücretini geri alma hakkına sahip bulunmaktadır.

2.7. Ä°ÅŸten ayrılmasına raÄŸmen kullanılmayan yıllık izinleri için hak iddia edilebilir mi?

Ä°ÅŸten ayrıldıktan itibaren beÅŸ yıl içinde kullanılmayan yıllık izin ücretlerini talep etmek mümkündür. Talebe raÄŸmen verilmiyorsa Ä°ÅŸ Mahkemelerine baÅŸvurulabilir. Verilmeyen izinlerin ait olduÄŸu dönemdeki deÄŸil iÅŸten ayrıldığı tarihte geçerli parametreler üzerinden iÅŸten ayrıldığı tarih ile ödendiÄŸi tarihe kadar geçen sürede mevduata uygulanan en yüksek faiz üzerinden nemalandırılarak ödeme yapılması gerekmektedir. Bu nedenle iÅŸverenler iÅŸten ayrılanlara kullandırdıkları izinlerin ispatlanması için izin defteri, izin cetveli tutmak ve bunları iÅŸten ayrılırken ibraname ile belgelendirmek durumundadırlar.

2.8. Emekli Olduktan Sonra Çalışan Ä°ÅŸçinin Ä°zin Kıdemi Nasıl Hesaplanır?

YaÅŸlılık aylığı sahibi iken yeniden çalışmaya baÅŸlayan iÅŸçilerin yıllık ücretli izin yönünden kıdemleri sıfırlanarak emeklilik öncesi çalışma süreleri nazara alınmadan hesaplanması gerekmektedir. Zira yaÅŸlılık aylığı alan iÅŸçi kıdem tazminatını da almış olacağından, bu durumun kıdemini sıfırlamış olduÄŸu kabul edilir. Keza yine bu iÅŸçinin ilk yıllık ücretli iznine hak kazanması için asgar î bir yıl çalışması gerekecektir.

Kanunda ve yönetmelikte açık olarak yer almayan bu hususa Yüksek Mahkeme de "Emekli olup, kıdem tazminatı aldıktan sonra iÅŸyerinde çalışmasını sürdüren iÅŸçinin iÅŸyerinden ikinci ayrılışında kıdem tazminatı ve yıllık ücretli izin hesabında kıdem tazminatını aldığı önceki süreleri dikkate alınmaz" hükmünü haiz kararıyla açıklık getirmektedir. [1]

3. DiÄŸer Çalışanların Ä°zinleri

3.1. Gazetecilerin izinleri

Gazeteciler Basın Ä°ÅŸ Kanununa göre izin kullanmaktadırlar [2] . Bu kapsamda çalışanlar bir yıllık kıdemi doldurmak kaydıyla yılda dört hafta izin kullanabilirler. Hizmet 6 yıldan fazlaysa izin süresi 6 hafta olur. Åzu kadar ki gazetecinin kıdemi aynı gazetedeki hizmetine göre deÄŸil, totaldeki hizmetine göre hesaplanır.

Günlük olmayan periyodiklerde çalışan gazeteciler ise 6 ayda bir 2 hafta izin kullanma hakkına sahiptirler.

3.2. Denizcilerin izin süreleri nasıldır?

Aynı iÅŸveren emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir veya birkaç hizmet akdine dayanarak en az altı ay çalışmış olan gemiadamı, yıllık ücretli izine hak kazanır.

Ä°zin süresi, altı aydan bir yıla kadar hizmeti olan gemiadamları için 15 günden ve bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda bir aydan az olamaz.

Bir aylık izin, tarafların rızasıyla aynı yıl içinde kullanılmak suretiyle ikiye bölünebilir.

Gemiadamı, yıllık ücretli iznini yabancı bir memleket limanında veya hizmet akdinin yapılmış bulunduÄŸu mahalden gayri bir yerde kullanmaya zorlanamaz.

Gemiadamı, dilerse, iÅŸveren veya iÅŸveren vekilinden ücretli izne iliÅŸkin olarak 7 güne kadar ücretsiz yol izni de isteyebilir. [3]

3.3. Memurların İzin Hakkı Nasıldır?

Devlet memurlarının yıllık izin süresi, hizmeti 1 yıldan on yıla kadar (On yıl dahil) olanlar için yirmi gün, hizmeti on yıldan fazla olanlar için 30 gündür. Zorunlu hallerde bu sürelere gidiÅŸ ve dönüÅŸ için en çok ikiÅŸer gün eklenebilir.

Yıllık izinler, amirin uygun bulacağı zamanlarda, toptan veya ihtiyaca göre kısım kısım kullanılabilir. Birbirini izliyen iki yılın izni bir arada verilebilir. Cari yıl ile bir önceki yıl hariç, önceki yıllara ait kullanılmayan izin hakları düÅŸer.

ÖÄŸretmenler yaz tatili ile dinlenme tatillerinde izinli sayılırlar.Bunlara, hastalık ve diÄŸer mazeret izinleri dışında, ayrıca yıllık izin verilmez.

Hizmetleri sırasında radyoaktif ışınlarla çalışan personele, her yıl yıllık izinlerine ilaveten bir aylık saÄŸlık izni verilir.

1 yıldan az hizmeti olan memurların da iÅŸçiler gibi yıllık izin hakkı bulunmamaktadır. Memurların izin hakkı takvim yılı esaslıdır. Yani iÅŸçiler gibi iÅŸe ilk defa baÅŸladığı tarihten her bir yılı doldurduktan sonra izin kıdemi hesaplanırken memurlar için izin her takvim yılı için ayrı ayrıdır ve kullanılmayan izinler bir sonraki yıla devrolur. Ancak örneÄŸin 2008 yılına ait kullanılmamış bir izin süresi varsa en geç 31.12.2009 tarihine kadar kullanılması gerekmekte, kullanılmaması halinde bu süre 2010 yılına devrolmayarak yanmaktadır.

399 sayılı KHK’ye tabi sözleÅŸmeli personelin izin hakları ise ertesi yıla devrolmamakta, hak edildiÄŸi yıl içinde kullanması gerekmekte, kullanılmayan izin hakları yanmaktadır.

4. Sonuç

Memur olsun iÅŸçi olsun çalışma yaÅŸamının belli bölümlerinde dinlenmeye ihtiyacı kuÅŸkusuzdur. Bu hak tam dinlenmeyi saÄŸlayarak çalışanın saÄŸlığını korumayı amaçladığı gibi, tam dinlenmeyle iÅŸ kazalarını azaltarak insan yaÅŸamını önemsendiÄŸini de göstermektedir. Öyle ki çalışanın dinlenme hakkının kullanılması yolunda kendisine bile engelleme hakkı tanınmamıştır. Memurlarla içiler arasında yıllık izne hak kazanma ve kullanma bakımından farklar olduÄŸu gibi çeÅŸitli iÅŸ kanunlarına tabi çalışanlar arasında da farklılıklar öngörülmüÅŸtür.

Yıllık izin hakkı o iÅŸyerindeki kıdeme göre artmakta, kıdem tazminatını almak yıllık izin kıdemini sıfırlayan bir özelliÄŸe sahip olmaktadır.