|
|
Yabancı Paralar İçin Dönem Sonlarında Yapılacak Değerleme İşlemleri Ve Muhasebeleştirilmesi
Büyük Yazı Tipi - Küçük Yazı Tipi | Makale yayımlanma tarihi: 04.02.2010 | Toplam Okunma Sayısı: 1291
1- GÄ°RÄ°Åz BilindiÄŸi üzere, yabancı paraların deÄŸerlemesi, 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu’nun (VUK) 280’inci maddesinde düzenlenmiÅŸtir. Dönem sonlarında yabancı paraların deÄŸerlemesi bu madde kapsamında gerçekleÅŸtirilmektedir. Bu kapsamda, yalnızca yabancı paraların deÄŸerlemesi deÄŸil, yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacaklar ve borçların da deÄŸerlemesi yapılır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa, deÄŸerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca tespit olunur. Maliye Bakanlığı’nca kur tespit ve ilan edilmediÄŸi takdirde, TC Merkez Bankası tarafından tespit ve ilan edilen döviz alış kurları ile efektif alış kurları deÄŸerlemeye esas alınır. Bu yazımızda, yabancı paraların deÄŸerlemesi usul ve esasları ile oluÅŸan kur farklarının durumu, ilgili kanun maddeleri ve yayınlanan tebliÄŸler ışığında, örneklerde verilerek anlatılmaya çalışılacaktır. 2- YABANCI PARALARIN DEÄzERLEMESÄ° 2.1- Kapsamı Yabancı paraların deÄŸerlemesi 213 sayılı VUK’un 280. maddesinde düzenlenmiÅŸtir. Söz konusu maddede; “Yabancı paralar borsa rayici ile deÄŸerlenir. Borsa rayicinin takarrüründe muvazaa olduÄŸu anlaşılırsa bu rayiç yerine alış bedeli esas alınır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa, deÄŸerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca tespit olunur. Bu madde hükmü yabancı para ile olan senetli veya senetsiz alacaklar ve borçlar hakkında da caridir. Bunlardan vadesi gelmemiÅŸ senede baÄŸlı alacak ve borçlar, bu Kanunun 281 ve 285’inci maddeleri uyarınca deÄŸerleme günü kıymetine irca edilebilir. Ancak senette faiz oranının yazılı olmadığı durumlarda deÄŸerleme gününde geçerli olan Londra Bankalar Arası Faiz Oranı (LÄ°BOR) esas alınır .” hükmü yer almaktadır. Yabancı paralar ile yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacaklar ve borçların deÄŸerlemesinde, yukarıda yer alan madde hükmü uygulanacaktır. Yukarıdaki madde de belirtildiÄŸi üzere, yabancı paraların deÄŸerlemesinde asıl ölçü borsa rayicidir. 213 sayılı VUK’un 263’üncü maddesine göre yabancı paralarda borsa rayici, kambiyo borsasına kayıtlı olan yabancı paraların deÄŸerlemeden önceki son muamele gününde borsadaki muamelelerin ortalama deÄŸerlerini ifade etmektedir. Borsa rayicinin oluÅŸumunda muvazaa olduÄŸu anlaşılırsa deÄŸerlemede alış bedeli esas alınır, ancak yabancı paraların borsa rayici bulunmaması halinde deÄŸerlemeye esas alınacak kur, 213 sayılı VUK’un 280’inci maddesinde belirtildiÄŸi üzere, Maliye Bakanlığı’nca tespit olunacaktır. Buna göre, deÄŸerlemede borsa rayicinin uygulanabilmesi için, öncelikle bir kambiyo borsasının bulunması ve bu borsada yabancı paraların iÅŸlem görmesi gerekmektedir. Ancak, ülkemizde bir kambiyo borsası bulunmadığından, yabancı paralar için borsa rayici ile deÄŸerleme yapılması mümkün deÄŸildir. Dolayısıyla, yabancı paralar ile bu paralarla olan senetli veya senetsiz alacak ve borçların deÄŸerlemesinde, Maliye Bakanlığı’nca tespit edilecek kur esas alınacaktır. 2.2- DeÄŸerlemede Esas Alınacak Kur Yabancı paraların deÄŸerlemesinde asıl ölçü borsa rayicidir, ancak ülkemizde kurulu bir kambiyo borsası bulunmadığından, deÄŸerlemede, Maliye Bakanlığı’nca tespit edilecek kur esas alınacaktır. 213 Sayılı VUK’un 280’inci maddesinin, yabancı paraların deÄŸerlemesinde kur belirleme hususunda Maliye Bakanlığı’na verdiÄŸi yetkiye istinaden, Bakanlık yayımladığı tebliÄŸlerle, her yılsonu (31/12/..) itibariyle kurları belirlemiÅŸtir. Söz konusu tebliÄŸlerde, kurlar efektif alış ve döviz alış olarak ayrı ayrı belirlenmiÅŸtir. Uygulamada, efektif alış kuru nakit yabancı paralar için, döviz alış kuru ise yabancı paralar cinsinden düzenlenen poliçe, bono, senet, vb. belgeler için yapılan deÄŸerlemede esas alınmaktadır. Ancak, efektif cinsinden yabancı paralar için efektif alış kurunun bulunmaması halinde döviz alış kuru deÄŸerlemede esas alınabileceÄŸine, 283 Seri No,lu VUK Genel TebliÄŸinde açıkça yer verilmiÅŸtir. Yayımlanan 130 Seri No,lu VUK Genel TebliÄŸinde, Bakanlıkça kurlarla ilgili olarak herhangi bir tespit yapılmadığı sürece, T.C. Merkez Bankası’nca tespit ve ilan olunan döviz alış kurlarının mezkur ilanlarda belirtilen tarihlerden itibaren deÄŸerlemelerde esas alınması gerektiÄŸi, yine, bu konuda yayımlanan 271 Seri No,lu VUK Genel TebliÄŸi ve sonraki tebliÄŸlerde, vergi uygulamaları açısından, bankaların dönem sonları (31/12/..) itibariyle yapacakları deÄŸerleme sırasında Bakanlıkça belirlenen kurlar yerine, T.C. Merkez Bankasınca belirlenen esaslara uygun olarak tespit ettikleri ve fiilen uyguladıkları alış kurlarını esas almaları gerektiÄŸi, belirtilmektedir. Bununla birlikte, 217 seri no.lu GVK Genel TebliÄŸi’nde geçici vergi dönemleri itibariyle yabancı paralar ile yabancı para cinsinden olan alacak ve borçların deÄŸerlemesinde esas alınacak kurlarla ilgili açıklamalara yer verilerek, yapılacak deÄŸerlemede, 213 Sayılı VUK’un 280’inci maddesi hükümlerinin uygulanması ve bu ÅŸekilde yapılacak deÄŸerlemede T.C. Merkez Bankasınca Resmi Gazetede geçici vergi döneminin kapandığı tarih itibariyle yayımlanan döviz alış kurlarının esas alınması gerektiÄŸi belirtilmiÅŸtir. Bu doÄŸrultuda; - Bakanlıkça dönem sonlarında (31/12/.. ve geçici vergi dönemleri itibariyle) yayımlanan tebliÄŸ ile kur tespit ve ilan edilmiÅŸse bu kurun, - Bakanlıkça kur tespit ve ilan edilmemiÅŸse T.C. Merkez Bankası tarafından belirlenen kurların, - Geçici vergi dönem sonunda, T.C. Merkez Bankasınca döneminin kapandığı tarih itibariyle yayımlanan döviz alış kurlarının, - Nakit yabancı paralar için efektif alış kurunun, - Yabancı paralar cinsinden düzenlenen poliçe, bono, senet, vb. belgeler için döviz alış kurunun, - Bankaların dönem sonlarında Bakanlıkça belirlenen kurlar yerine, T.C. Merkez Bankasınca belirlenen esaslara uygun olarak tespit ettikleri ve fiilen uyguladıkları alış kurlarının, deÄŸerlemede esas alınması gerekmektedir
3- YABANCI PARA CÄ°NSÄ°NDEN ALACAK VE BORÇLARIN DEÄzERLEMESÄ° Yabancı para cinsinden olan senetli veya senetsiz alacaklar ve borçların deÄŸerlemesinde de 213 Sayılı VUK’un 280’inci madde hükümlerinin uygulanacağı, madde metninde açıkça belirtilmiÅŸtir. Bu doÄŸrultuda, yabancı para cinsinden olan senetli ve senetsiz alacak ve borçlar da, Maliye Bakanlığınca ilan edilen kurlar üzerinden deÄŸerlenecektir. DeÄŸerlemede, döviz alış kurları esas alınacak, ÅŸayet Bakanlıkça kur tespit ve ilan edilmemiÅŸse, T.C. Merkez Bankası tarafından belirlenen döviz alış kurları esas alınacaktır. Bununla birlikte, geçici vergi dönemleri itibariyle, T.C. Merkez Bankasınca dönemin kapandığı tarih itibariyle yayımlanan döviz alış kurları deÄŸerlemede esas alınacaktır. Ayrıca, vadesi gelmemiÅŸ yabancı para cinsinden olan senede baÄŸlı alacak ve borçlar, 213 sayılı VUK’un 281 ve 285’inci maddeleri uyarınca deÄŸerleme günü kıymetine irca edilebilecek yani indirgenebilecektir. Senette faiz oranının yazılı olmadığı durumlarda deÄŸerleme gününde geçerli olan Londra Bankalar Arası Faiz Oranı (LÄ°BOR) esas alınacaktır. LÄ°BOR Maliye Bakanlığı tarafından yayımlanmamaktadır. Dolayısıyla, reeskont uygulamasında LÄ°BOR’u kullanacak bir mükellef, LÄ°BOR’u nasıl bulacaktır? Bu sorunu ortadan kaldırmak için, iÅŸletmelerin LlBOR’u ekonomi gazete ve dergilerinden takip etmeleri, araÅŸtırmaları ve bulmaları gerekmektedir. Bir diÄŸer husus ise, reeskont uygulamasında deÄŸerleme gününde geçerli olan LlBOR’un esas alınacağının belirtilmesidir. Halbuki faiz ve vade farkı hesaplarında uygulanan oran, alacak veya borcun doÄŸduÄŸu, dolayısıyla senedin düzenlendiÄŸi tarihteki oran olmalıdır. Fakat Yasada açık olarak deÄŸerleme günü oranının uygulanacağı belirtildiÄŸinden, bunun uygulanması zorunlu olmaktadır. 4- DEÄzERLEMEDE ORTAYA ÇIKAN KUR FARKLARININ TESPÄ°TÄ° VE MUHASEBELEÅzTÄ°RÄ°LMESÄ° Yabancı paraların deÄŸerlemesinde, yabancı paralar ile yabancı para cinsinden alacak ve borçların yasal defterlerdeki kayıtlı deÄŸerleri ile, Maliye Bakanlığınca veya T.C. Merkez Bankasınca belirlenen efektif ve döviz alış kurları dikkate alınarak tespit edilen deÄŸerleri karşılaÅŸtırılır. Nakit yabancı paraların kayıtlı deÄŸerleri, yapılan deÄŸerleme sonucu tespit edilen miktardan küçükse oluÅŸan fark kar niteliÄŸinde olup, ilgili dönem gelirlerine yansıtılabilmesi için, söz konusu fark “646 Kambiyo Karları Hesabı”na alacak, “100 Kasa Hesabı”na borç kaydedilerek muhasebeleÅŸtirilir. Aksi durumda ise, zarar niteliÄŸinde olup, dönem giderlerine yansıtılması için, söz konusu fark “656 Kambiyo Zararları Hesabı”na borç, “100 Kasa Hesabı”na alacak kaydedilerek muhasebeleÅŸtirilir. Yabancı para cinsinden alacak (senetli veya senetsiz) ise, kayıtlı deÄŸeri, yapılan deÄŸerleme sonucu tespit edilen miktardan küçükse oluÅŸan fark kar niteliÄŸinde olup, ilgili dönem gelirlerine yansıtılabilmesi için, söz konusu fark “646 Kambiyo Karları Hesabı”na alacak, “120 Kasa Hesabı” veya “121 Borç Senetleri Hesabı”na borç, aksi durumda, söz konusu fark zarar niteliÄŸinde olup, “656 Kambiyo Zararları Hesabı”na borç, ilgili hesaplara da alacak kaydedilerek muhasebeleÅŸtirilir. Yabancı para cinsinden borç (senetli veya senetsiz) ise, kayıtlı deÄŸeri, yapılan deÄŸerleme sonucu tespit edilen miktardan büyükse oluÅŸan fark kar niteliÄŸinde olup, ilgili dönem gelirlerine yansıtılabilmesi için, söz konusu fark “646 Kambiyo Karları Hesabı”na alacak, “320 Kasa Hesabı” veya “321 Borç Senetleri Hesabı”na borç, aksi durumda, söz konusu fark zarar niteliÄŸinde olup, “656 Kambiyo Zararları Hesabı”na borç, ilgili hesaplara da alacak kaydedilerek muhasebeleÅŸtirilir. -Yabancı paralar ile yabancı para cinsinden alacak ve borç senetlerinin deÄŸerlemesi sonucunda oluÅŸan kur farklarının tespiti ile, bunların dönem sonu hesaplarına yansıtılmasına iliÅŸkin muhasebe kayıtları aÅŸağıda örneklerle anlatılmaya çalışılmıştır. Örnek-1: A A.Åz.’nin 31/12/2009 tarihi itibariyle; -Kasasında, kayıtlarda TL karşılığı 72.500 TL olan, nakit 50.000 USD (Amerikan Doları), -Banka hesabında, kayıtlarda TL karşılığı 208.000 TL olan, 100.000 EURO, Not: 31/12/2009 tarihi itibariyle yabancı paralar ile yabancı para cinsinden alacak ve borçların deÄŸerlemesinde geçerli olacak efektif ve döviz alış kurlarını Maliye Bakanlığı yayınlayacağı tebliÄŸ ile tespit ve ilan edecektir. Yapılacak deÄŸerleme iÅŸlemlerinde söz konusu tebliÄŸde belirtilen kurlar esas alınacak, kur tespit ve ilan edilmemesi halinde, T.C. Merkez Bankası tarafından belirlenen efektif alış ve döviz alış kurları esas alınacaktır. Bakanlığın yayınladığı tebliÄŸ ile 31/12/2009 tarihi itibariyle geçerli olacak efektif ve döviz alış kurlarını tespit ve ilan ettiÄŸini ve USD ve EURO için efektif ve döviz alış kurlarının aÅŸağıdaki gibi olduÄŸunu kabul ederek, örneÄŸimizdeki deÄŸerleme iÅŸlemlerini buna göre gerçekleÅŸtirirsek, örneÄŸimize iliÅŸkin deÄŸerleme iÅŸlemleri ile muhasebe kayıtları aÅŸağıdaki gibi olacaktır. -1 USD efektif alış = 1,44 TL -1 USD döviz alış = 1,46 TL -1 EURO efektif alış = 2,19 TL -1 EURO döviz alış = 2,21 TL -Kasadaki USD’nin deÄŸerlemesi; Dönem Sonu DeÄŸeri:(USD Efektif Alış Kuru x50.000 USD)= (1,44x 50.000) Dönem Sonu DeÄŸeri: 72.000 TL Kambiyo Kar/Zararı: (Kayıtlı DeÄŸer – Dönem Sonu DeÄŸeri)= (72.500 – 72.000) Kambiyo Zararı= 500 TL -Bankadaki EURO’nun deÄŸerlemesi; Dönem Sonu DeÄŸeri: (EURO Efektif Alış Kuru x 100.000 EURO)= (2,19 x 100.000) Dönem Sonu DeÄŸer = 219.000 TL Kambiyo Kar/Zararı: (Kayıtlı DeÄŸer – Dönem Sonu DeÄŸeri)= (208.000 – 219.000) Kambiyo Karı= 11.000 TL -Kasa Hesabının deÄŸerlemesine iliÅŸkin 31/12/2009 tarihinde yapılması gereken muhasebe kaydı; ———————————————— 31/12/2009 ———————————— 656 Kambiyo Zararları 500 100 Kasa 500 ————————————————— / —————————————— -Banka Hesabının deÄŸerlemesine iliÅŸkin 31/12/2009 tarihinde yapılması gereken muhasebe kaydı; ———————————————— 31/12/2009 ———————————— 102 Bankalar 11.000 646 Kambiyo Karları 11.000 ————————————————— / ——————————————
Örnek-2: B A.Åz.’nin 31/12/2009 tarihi itibariyle portföyünde, - 25/03/2010 vadeli, kayıtlarda TL karşılığı 28.000 TL olan, 20.000 USD tutarında, senet üzerinde faiz oranı % 3 olan alacak senedi, -Borçları arasında 20/02/2010 vadeli, kayıtlarda TL karşılığı 21.000 TL olan, 15.000 USD tutarında, senet üzerinde faiz oranı % 3 olan borç senedi, bulunmaktadır. Not: Bakanlığın yayınladığı tebliÄŸ ile 31/12/2009 tarihi itibariyle geçerli olacak efektif ve döviz alış kurlarını tespit ve ilan ettiÄŸini ve Örnek-1’deki gibi USD alış kurunun 1,46 olduÄŸunu kabul edelim. Yabancı para cinsinden düzenlenen senetlerle ilgili olarak dönem sonlarında yapılması gereken iki iÅŸlem vardır. Bunlardan ilki, Maliye Bakanlığınca açıklanan 31/12/2009 tarihli döviz alış kuru açıklanmamış ise T.C. Merkez Bankasınca açıklanan döviz alış kuru esas alınarak yapılacak deÄŸerleme sonucu oluÅŸan rakam ile senedin kayıtlı deÄŸeri arasındaki farkın kayıtlara yansıtılması; diÄŸeri de, henüz vadesi gelmemiÅŸ olan senetlerin üzerinde faiz oranı belirtilmiÅŸ ise bu oran, belirtilmemiÅŸ ise 31/12/2009 tarihi itibariyle belirlenen LÄ°BOR esas alınarak reeskontta tabi tutulması iÅŸlemidir. Buna göre, örnekte yer alan alacak ve borç senetlerine iliÅŸkin reeskont ve kur farkı hesaplama iÅŸlemi aÅŸağıdaki gibi olacaktır. -Alacak senedine iliÅŸkin reeskont ve kur farkı hesaplaması ile 31/12/2009 ve 01/01/2010 tarihi itibariyle yapılması gereken muhasebe kayıtları; A= Senedin nominal deÄŸeri 20.000 USD, t= Vadeye kalan gün sayısı 84 gün, m=Faiz oranı % 3, USD alış kuru 1,46. Hesaplamada kullanılacak iç iskonto formülü F= A-(Ax360) / 360+(mxt) Reeskont tutarı = 20.000 – (20.000 x 360) / 360 + (0,03 x 84) Reeskont tutarı = 138 USD
Reeskont tutarının TL karşılığı; 1,46 x 138 = 201,48 TL Senedin 31/12/2009 tarihli deÄŸeri = (1,46 x 20.000 =) 29.200 TL Senet deÄŸerinde oluÅŸan kur farkı: (Kayıtlı deÄŸer – 31/12/2009 tarihili deÄŸer) Kambiyo Karı (28.000 – 29.200 =) 1.200 TL ———————————————— 31/12/2009 ———————————— 1 20 Alacak Senetleri 1.200 646 Kambiyo Karları 1.200 ————————————————— / —————————————— 657 Reeskont Faiz Giderleri 201,48 122 Alacak Senetleri Reeskontu 201,48 ————————————————— / —————————————— ———————————————— 01/01/2010 ———————————— 122 Alacak Senetleri Reeskontu 201,48 647 Reeskont Faiz Gelirleri 201,48 ————————————————— / —————————————— -Borç senedine iliÅŸkin reeskont ve kur farkı hesaplaması ile 31/12/2009 ve 01/01/2010 tarihi itibariyle yapılması gereken muhasebe kayıtları; A= Senedin nominal deÄŸeri 15.000 USD, t= Vadeye kalan gün sayısı 51 gün, m=Faiz oranı % 3, USD alış kuru 1,46. Hesaplamada kullanılacak iç iskonto formülü F= A-(Ax360) / 360+(mxt) Reeskont tutarı = 15.000 – (15.000 x 360) / 360 + (0,03 x 51) Reeskont tutarı = 63,5 USD
Reeskont tutarının TL karşılığı; 1,46 x 63,5 = 92,71 TL Senedin 31/12/2009 tarihli deÄŸeri = (1,46 x 15.000 =) 21.900 TL Senet deÄŸerinde oluÅŸan kur farkı: (Kayıtlı deÄŸer – 31/12/2009 tarihili deÄŸer) Kambiyo Zararı: (21.000 – 21.900 =) 900 TL ———————————————— 31/12/2009 ———————————— 656 Kambiyo Zararları 900 3 20 Borç Senetleri 900 ————————————————— / ——————————————— 322 Borç Senetleri Reeskontu 92,71 647 Reeskont Faiz Gelirleri 92,71 ————————————————— / ——————————————— ———————————————— 01/01/2010 ————————————— 657 Reeskont Faiz Giderleri 92,71 322 Borç Senetleri Reeskontu 92,71 ————————————————— / ———————————————
5- SONUÇ Yabancı paralar ile yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacaklar ve borçların deÄŸerlemesi 213 Sayılı VUK’un 280’inci maddesine göre borsa rayici ile yapılır. Yabancı paranın borsada rayici yoksa, deÄŸerlemeye uygulanacak kur Maliye Bakanlığınca tespit olunur. Maliye Bakanlığı’nca kur tespit ve ilan edilmediÄŸi takdirde, TC Merkez Bankası tarafından tespit ve ilan edilen döviz alış kurları ile efektif alış kurları deÄŸerlemeye esas alınır. Bu yazımızda, dönem sonlarında, yabancı paralar ile yabancı para cinsinden senetli veya senetsiz alacaklar ve borçların deÄŸerlemesinin nasıl gerçekleÅŸtirileceÄŸi, örneklerde verilerek anlatılmaya çalışılmıştır.
KAYNAKÇA
-AKDOÄzAN Prof. Dr.Nalan, SEVÄ°LENGÜL Prof.Dr.Orhan, Tekdüzen Muhasebe Sistemi Uygulaması , 7. Baskı, Gazi Kitabevi, Ankara 2003 -ÇAKICI Ömer, Yabancı Paraların DeÄŸerlemesi , Aralık 2002 -DOKGÖZ Murat, Alacak ve Borç Senetleri Reeskontu ile Uygulamada Ortaya Çıkan Sorunlar , Vergi Dünyası, Aralık 2002 -Maliye Bakanlığı (27/12/1998) 217 Seri No.lu GVK Genel TebliÄŸi , Ankara. -Maliye Bakanlığı (20/04/1976) 130 Sıra No.lu VUK Genel TebliÄŸi , Ankara. -Maliye Bakanlığı (02/03/1995) 238 Sıra No.lu VUK Genel TebliÄŸi , Ankara. -Maliye Bakanlığı (29/01/1999) 271 Sıra No.lu VUK Genel TebliÄŸi , Ankara. -Maliye Bakanlığı (19/01/2000) 283 Sıra No.lu VUK Genel TebliÄŸi , Ankara. - T.C. Yasalar, (10/01/1961), 213 Sayılı Vergi Usul Kanunu , Ankara. 
|
 |
|
 |