Kayıt Dışı İstihdam İle Mücadele Çerçevesinde Portör Muayenenelerinin Ve İşverene Getirdiği Sorumluluklar

I-GİRİŞ

Kayıt dışı istihdam ile mücadele projesi , Türkiye’de kayıt dışı istihdama ve yabancı kaçak işçi istihdamına neden olan faktörlerin ortadan kaldırılarak kayıtlı istihdama geçişe katkıda bulunmayı hedeflemektedir. Dünyada, özellikle belge düzeninin ve kontrol mekanizmasının yetersiz olduğu gelişmekte olan ülkelerde kayıt dışı ekonomi kavramının son derecede yaygın olarak kullanıldığı görülmektedir. Kayıt dışı ekonomi en genel anlamıyla, bilinen istatistiki yöntemlerle tahmin edilemeyen ve Gayri Safi Milli Hasıla hesaplarına yansımayan mal ve hizmet üretimini ifade etmektedir. Kayıt dışı ekonomi, yapılan faaliyetin ve elde edilen gelirin tamamen kayıt dışında bırakılması şeklinde olabileceği gibi kısmen saklanması şeklinde de ortaya çıkabilmektedir. Gelişmekte olan ülkelerde ekonomik sorunlar içerisinde kayıt dışı ekonominin diğerlerine nazaran ayrı bir yeri ve önemi vardır. Kayıt dışı ekonominin nedenlerine ve sonuçlarına bakıldığında, diğer ekonomik sorunlardan etkilendiği ve bu sorunları etkilediği, son derece kompleks yapılı, bazen bağımlı bazen de bağımsız değişken bir olgu olduğu görülmektedir. Ekonomik faktörler dışında sosyal, psikolojik, siyasi ve ahlaki faktörlerle yakın ilişki içinde olduğu bilinen kayıt dışı ekonomi, teorik çapta bir çok çözüm önerileri sıralanan fakat bir türlü ortadan kaldırılamayan bir sorun olarak karşımıza çıkmaktadır. (1)

II- Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele konusunda neler yapılıyor ?

1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu’nun 126. ve 127. maddelerindeki hükümlerle ,gıda üretim yerleri ve sıhhi müesseselerde çalışanların bulaşıcı hastalık taşıyıcılığı yönünden her 3 ayda bir muayene olma ve sıhhi rapor alma mecburiyeti getirilmiş ve bu sıhhi muayenenin de ücretsiz olarak belediye tabipleri veya hükümet tabipleri tarafından yapılacağı belirtilmiştir. (2)

Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğünün portör muayenelerine ilişkin 2005/9 sayılı Genelgesinde, 1593 sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanununun 126 ncı maddesine atfen; “Yenilecek ve içilecek şeyler satan veya veren işler ile sıhhi müesseselerde çalışanların bulaşıcı hastalık taşıyıcılığı yönüyle belli periyotlarda kendilerini muayene ettirerek sıhhi rapor alma mecburiyetlerinin bulunması” hükmüne istinaden, Sosyal Güvenlik Kurumu ve Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü yetkilileri ile yapılan çalışmalar sonucunda; “Portör muayene çizelgelerine T.C. Kimlik Numaralarının da kaydedilerek düzenlenen listelerin, Sosyal Güvenlik Kurumuna (Sosyal Güvenlik İl Müdürlükleri ve Sosyal Güvenlik Merkez Müdürlükleri) manuel yada bilgisayar ortamında gönderilebileceği” konusunda mutabakata varılmıştır. Anılan Genel Müdürlükçe sağlık il müdürlüklerine “Portör muayene listelerinin taşradaki sosyal güvenlik il müdürlükleri/sosyal güvenlik merkezlerine gönderilmesi”ne ilişkin bilgi verilmiştir.

Yine 13/07/1973 tarihli ve 1774 sayılı Kimlik Bildirme Kanununun Uygulanması İle İlgili Yönetmeliğin;

6 ncı maddesinde ; “Otel, motel, han, pansiyon, bekar odaları, kamp, kamping, tatil köyü, her türlü özel veya resmi konaklama yerleri ile il özel sağlık müesseseleri, dinlenme ve huzurevleri ve dini ve hayır kurumlarının sosyal tesislerinde bulunan sorumlu işleticinin kimlik bilgileri, o tesis açılmadan önce sahip veya kanuni temsilci veya kiracısı tarafından iki örnek “İşletici Kimlik Bildirme Belgesi”ne yazılarak en yakın yetkili genel kolluk örgütüne verilir”

8 inci maddesinin (b) alt başlıklı bölümünde ise; “Her çeşit ticaret ve sanat amacı güden iş

yerlerinin sorumlu işleticileri tarafından, buralarda veya geçici olarak çalıştırılanların kimlik

bilgileri, çalışanlara ait kimlik bildirme belgesine yazılarak üç gün içinde en yakın yetkili genel kolluk örgütüne verilir” hükümleri yer almaktadır.

Bu çerçevede, Sosyal Güvenlik Kurumu ile İçişleri Bakanlığı Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığı yetkililerince yapılan çalışmalar sonucunda; “İlgili Yönetmelikte bahsi geçen işletici ve çalışanlardan temin edilen kimlik bildirme formlarına T.C. Kimlik Numarası hanesinin de dahil edilmesi ve bu formların il emniyet müdürlükleri veya semt karakolları ile il/ilçe jandarma komutanlıklarından alınabileceği” konusunda mutabakata varılmış olup, bu doğrultuda Emniyet Genel Müdürlüğü ve Jandarma Genel Komutanlığınca taşra birimlerine aynı doğrultuda talimat verilmiş olup, 2008 yılı Temmuz ayından bu yana uygulama devam etmektedir.

Bu iki unsur, Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele konusunda, Kurum’un denetim ve kontrolle görevli memurlarının yaptığı denetimler dışında, en etkin araçlardır.

III- PORTÖR MUAYENELERİ VE GETİRDİĞİ SONUÇLAR

Kamu Kurum kuruluşlarından gelen portör muayeneleri listelerinde sorgulama yapılırken portör muayenelerinin yapıldığı tarihler dikkate alınarak sorgulama yapılması esas olmakla birlikte, işe başlamadan önce portör muayenesinin yapıldığı ve aradan belli bir süre geçtikten sonra çalışmaya başladığı hususu da dikkate alınmaktadır.

Örneğin; 2010 yılı Kasım ayında portör muayenesine tabi tutulan bir kişinin 2010 Aralık ayında işe girişinin verilmesi ve portör muayenesinin ilk olması durumunda , kişinin Kuruma kayıtlı olduğu kabul edilecek ve ayrıca bir işlem yapılmayacaktır.

Yapılan işlemlere her türlü itiraz; öncelikle kanıtlayıcı bilgi ve belge olması halinde ilgili Sosyal Güvenlik İl Müdürlükleri veya Merkez Müdürlüklerince d eğerlendirilecek, yeterli bilgi ve belge olmaması durumunda komisyona intikali sağlanacak ve bu komisyonca sonuçlandırılamaması durumunda itiraz sosyal güvenlik kontrol memurları servisine intikal ettirilecektir.

Emek piyasasında özellikle gıda sektöründeki emek hareketinin ger çok fazla olması bilinen bir gerçektir. İş görüşmeleri neticesinde, anlaşmaya varılmasına rağmen , çalışanın portör muayenesini yaptırdığı ancak işe başlamadığı durumlarda , bildirim konusunda işveren açısından sıkıntılar ortaya çıkmaktadır.

Portör muayeneleri ilk olduğu gibi , periyodik olabilmektedir. Portör muayene listesinde yer alan kişinin Kuruma kayıtlı olduğunun tespiti ( portör muayenesinde yer alan kişi için işe giriş bildirgesinin verilmesi) ve işverene tebligat gönderilmesi sonucunda işverenin “ilgili kişinin işyerinde çalışmaya başlamadığı” itirazında bulunması durumunda, gönderilen listedeki kişi ile ilgili “ilk”sütununun işaretlenmesi durumunda işvereninin itirazı kabul edilecek ve ayrıca bir işlem yapılmasına gerek duyulmayacaktır.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta portör muayenesinde yer alan kişi için işe giriş bildirgesinin verilmesidir.

Portör muayenelerinden sigortasız çalıştırıldığı tespit edilen işyeri için 5510 sayılı Kanunun 102. maddesi uyarınca idari para cezası tahakkuk ettirilmesinin yanında işvereni bekleyen diğer bir olumsuz durum daha ortaya çıkarmaktadır.

5510 sayılı Kanunun 81. maddesi (ı) ve 2009-139 sayılı genelgede belirtilen hususlar doğrultusunda, Kurumun denetim ve kontrol ile görevlendirilmiş memurlarınca yapılan tespitler veya diğer kamu idarelerinin denetim elemanlarınca kendi mevzuatları gereğince yapacakları soruşturma, denetim ve incelemeler neticesinde ya da bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelere veya mahkeme ilamına istinaden, çalıştırdıkları sigortalıları Kuruma bildirmediği veya prim ödeme gün sayısını ya da prime esas kazanç tutarını eksik bildirdiği tespit edilen işyerlerinden dolayı, beş puanlık prim indiriminden, bir yıl süreyle yararlanılması mümkün bulunmamaktadır.

Buna göre, çalıştırılan sigortalıların Kuruma bildirilmediği ya da prim ödeme gün sayısının veya prime esas kazanç tutarının eksik bildirildiği hususunun,

– Bankalar, döner sermayeli kuruluşlar, kamu idareleri ile kanunla kurulan kurum ve kuruluşlardan alınan bilgi ve belgelerden anlaşılması halinde, söz konusu yazıların Kuruma intikal tarihini, takip eden aybaşından itibaren bir yıl süreyle beş puanlık indirimden yararlanması mümkün bulunmamaktadır.

Örnek : (A) Sağlık Grup Başkanlığı tarafından, 2010-Mayıs ayında yapılan portör muayene listelerinin, (B) Sosyal Güvenlik Merkez Müdürlüğüne gönderildiği ve ve Merkez Müdürlüğüne intikal tarihi 15.06.2010 olması durumunda, yapılan kontrollerde sigortasız işçi çalıştırdığı tespit edilen işverenin, söz konusu işyerinden dolayı 2010/Temmuz ila 2011/Haziran aylarına ilişkin düzenlenecek olan aylık prim ve hizmet belgeleri için 5510 sayılı Kanun numarasının seçilmesi mümkün olamayacaktır.

IV-SONUÇ

Kayıt Dışı İstihdamla Mücadele (KADİM) Projesi; Kayıt dışı istihdamla mücadeleninhalkın, kamu yönetiminin ve sosyal tarafların birlikteliği ile etkin bir şekilde yürütülebileceğive konunun top yekun ülke ekonomisini ve sosyal hayatını etkileyeceği değerlendirilerek hazırlanmıştır. (3)

Ülkemizde Kayıt dışı istihdam ile mücadele konusunda kullanılan araçlardan biri olan Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Genel Müdürlüğü yetkilileri tarafından alınan portör muayene çizelgelerinden yapılan kontrollerdir. Bu husus ile ilgili, ayrıntılar 2010-47 sayılı genelgede belirtilmiştir. İlgili genelge ve yukarıda yapılan açıklamalar doğrultusunda, Portör muayene listesinde yer alan kişinin işe başlamadığı veya belli bir süre sonra başladığı gibi hususlar dikkate alınmış, işverenin mağduriyetinin önüne geçilmiştir.

 

 

___________________________________________________________________________

(1),(3) 4 Ekim 2006 tarih, 26309 sayı ile resmi gazetede yayımlanmıştır.

(2) 06.05.1930 tarih, 1489 sayı ile yürürlüğe girmiştir.

Cevapla

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar işaretlenmelidir *

*